รักษ์สุขภาพ - ตอนที่ 57 ความปลอดภัยในการกำลังกาย (1)

  • โดย ดร. วิทยา มานะวาณิชเจริญ
  • 18 กุมภาพันธ์ 2569
  • Tweet

การออกกำลังกายเป็นรากฐาน (Foundation) สำคัญของสุขภาพที่ดีในทุกช่วงวัย จากประสบการณ์ในมุมมอง (Perspective) ของแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู (Rehabilitation) และเวชศาสตร์การกีฬา (Sports medicine) พบว่าการออกกำลังกายที่เหมาะสม (Appropriate) สามารถช่วยลดความเสี่ยงของโรคเรื้อรัง (Chronic) และเพิ่มสมรรถภาพทางกาย

นอกจากนี้ ยังฟื้นฟูสมรรถภาพหลังการบาดเจ็บ (Injury) และช่วยให้ผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างมีคุณภาพ อย่างไรก็ตาม ผู้คนจำนวนไม่น้อยได้รับบาดเจ็บจากการออกกำลังกายเนื่องจากขาดความรู้ด้านความปลอดภัย (Safety knowledge), ใช้เทคนิคที่ไม่ถูกต้อง, หรือฝืนร่างกายเกินขีดจำกัด (Limitation) ของตนเอง

บทความนี้จะอธิบายหลักการความปลอดภัยในการออกกำลังกายอย่างเป็นระบบ (Systematic) ตั้งแต่การประเมินสุขภาพ (Assessment), การออกแบบ (Design) โปรแกรมการฝึก, การป้องกันการบาดเจ็บ, การฟื้นฟูร่างกาย ไปจนถึงข้อควรระวัง (Caution) เฉพาะสำหรับกลุ่มประชากรต่างๆ โดยใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย แต่ยังคงพื้นฐานเชิงวิชาการ (Academic) ที่ถูกต้อง

1. ทำไมความปลอดภัยในการออกกำลังกายจึงสำคัญ

การออกกำลังกายที่ปลอดภัยช่วยให้เกิดประโยชน์สูงสุด (Maximum benefits) และลดความเสี่ยงของผลข้างเคียง (Side effects) จากข้อมูลทางการแพทย์ การบาดเจ็บจากการออกกำลังกายพบได้บ่อย เช่น เอ็นอักเสบ (Tendinitis), กล้ามเนื้อฉีกขาด (Muscle strain), ปวดหลัง, ปวดเข่า, หรือแม้แต่ภาวะหัวใจขาดเลือด (Coronary Artery Disease: CAD)ในผู้ที่มีความเสี่ยง (Risk) สูง หากไม่มีการคัดกรอง (Screen) และควบคุมความหนักที่เหมาะสม

ในมุมของเวชศาสตร์ฟื้นฟู เป้าหมาย (Objective) ของการออกกำลังกาย ไม่ใช่เพียงการเพิ่มความแข็งแรง (Robust) หรือรูปร่างที่ดี แต่คือการรักษาสมดุล (Balance) ของระบบกระดูก (Orthopedics), กล้ามเนื้อ, ระบบประสาท, และระบบหัวใจและหลอดเลือด เพื่อให้ร่างกายสามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Efficiency) และยั่งยืน (Sustainable)

2. การประเมินสุขภาพก่อนเริ่มออกกำลังกาย (Pre-participation Screening)

ก่อนเริ่มออกกำลังกาย โดยเฉพาะผู้ที่ไม่เคยออกกำลังกายมาก่อน หรือมีโรคประจำตัว (Underlying diseases) ควรมีการประเมินสุขภาพเบื้องต้น (Initial health assessment) ซึ่งประกอบด้วย

2.1 การซักประวัติสุขภาพ

  • ประวัติโรคหัวใจและหลอดเลือด (Cardiovascular), เบาหวาน (Diabetics), ความดันโลหิตสูง (Hypertension), โรคปอด (Lung), โรคข้อและกระดูก (Joint and bones)
  • ประวัติ (History) การบาดเจ็บหรือการผ่าตัด
  • ยาที่ใช้เป็นประจำ เช่น ยาลดความดัน (Antihypertensives), ยาลดน้ำตาล (Anti-diabetic drug) ในเลือด, หรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด (Anti-coagulant)

แหล่งข้อมูล – 

  1. สันต์ ใจยอดศิลป์, นพ. (2560). สุขภาพดีด้วยตัวคุณเอง: Good Health by Yourself (eBook). พิมพ์ครั้งที่ 2 กรุงเทพฯ: บริษัท พิมพ์สวย จำกัด.
  2. สันต์ ใจยอดศิลป์, นพ. และ พญ. ดร. พิจิกา วัชราภิชาต (2566). Healthy Life Bible คัมภีร์สุขภาพดี: สุขภาพดีได้ง่ายๆ ด้วยตัวเอง. พิมพ์ครั้งที่ 2 กรุงเทพฯ: บริษัท ฟรีมาย์ พับลิชชิ่ง จำกัด.